بحران تجهیز گمرکات به ایکسری؛ خودکفایی یا واردات؟
به گزارش فوت و فن ساختمان به نقل از خبرگزاری مهر، در عرصه پویای تجارت جهانی، گمرکات در سراسر جهان با یک چالش دوگانه روبرو هستند: تسریع در فرآیند ترخیص کالا و در عین حال، اعمال نظارت دقیق و موثر. حجم قابل توجه ۱,۲۰۷,۸۰۴,۵۶۳ اظهارنامه گمرکی پردازش شده در سطح جهانی در سالهای ۲۰۲۳-۲۰۲۴، نشاندهنده اهمیت یافتن تعادل ظریف بین تسهیل تجارت و تضمین امنیت است، موضوعی که باید در کانون توجه سیاستگذاران و دولتها قرار گیرد.
بر اساس گزارش سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران، در طول ۱۲ ماهه سال ۱۴۰۳، واردات ۳۹,۲۵۸ هزار تن محصول به کشور و ترانزیت خارجی ۲۱,۹۱۳ هزار تن، با رشد چشمگیر ۴۹.۲۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، بر اهمیت حیاتی این حوزه استراتژیک تأکید میکند. بهبود و ارتقاء کارایی گمرکات کشور میتواند پیامدهای مثبت امنیتی و اقتصادی گستردهای به همراه داشته باشد.
بازرسی دقیق و کامل محمولههای ورودی به کشور به عنوان یک رکن اساسی در تضمین امنیت و سلامت اقتصادی مطرح است. انتقادات مکرر مقامات و رهبران ارشد جمهوری اسلامی ایران در مورد بازرسی حداقلی کانتینرها در گمرکات و بنادر کشور، ناشی از رویکردهای سنتی بازرسی است. این شکاف نظارتی میتواند به افزایش قاچاق سازمانیافته از مبادی رسمی کشور منجر شود. حادثه بندر شهید رجایی هشداری بود برای مسئولین تا نظارت بر گمرکات مرزی کشور را جدی بگیرند. برخی کارشناسان حتی مدعی شدهاند که بخشی از تجهیزات مورد استفاده در ساخت پهپادها در جنگ ۱۲ روزه از طریق گمرکات قاچاق شده است.
قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، وزارت امور اقتصاد و دارایی و وزارت راه و شهرسازی را موظف کرده است تا با تجهیز مبادی ورودی و خروجی و مسیرهای حملونقل به امکانات فنی مناسب، دقت در بازرسی را افزایش و توقفها را کاهش دهند. قانون امور گمرکی نیز گمرک ایران را ملزم به استفاده از فناوریها و تجهیزات نوین بازرسی کرده است. در راستای این الزامات قانونی، دولتها در سالهای اخیر اقدام به تجهیز گمرکات کشور با دستگاههای X-Ray، با تأکید بر تولید داخلی، نمودهاند. با این حال، آمارها نشان میدهد که پیشرفت در این زمینه با سرعت مطلوبی همراه نبوده است. تولید X-Ray های کانتینری، علاوه بر تیراژ پایین، با مشکلاتی نظیر کیفیت و فاصلهگرفتن از دانش روز جهانی در این حوزه دستوپنجه نرم میکند.
در دنیای تجارت و لجستیک بینالمللی، فرآیندهای کنترل مبادی ورودی و خروجی کشور جهت ترخیص کالا از گمرک، از اهمیت بالایی برای کسبوکارها برخوردار است. بازرسیهای گمرکی با استفاده از دستگاههای اسکنر، تحولی اساسی در حملونقل به شمار میرود، زیرا امکان بررسی سریع، کامل و کمفشار محمولهها را بدون نیاز به مداخله فیزیکی فراهم میکند. این اسکنرها با هدف اطمینان از رعایت مقررات واردات، تشخیص اقلام ممنوعه، تأیید صحت اظهارنامههای بار و شناسایی تهدیدات امنیتی بالقوه، قادر به ارزیابی محتویات محمولهها هستند. اسکنرها با ارتقاء دقت و شفافیت در رویههای گمرکی، از تأخیر در زنجیرههای تأمین جلوگیری کرده و با ایجاد تعادل بین تسهیل تجارت و امنیت، کشور را قادر میسازند تا ضمن حفاظت از منافع ملی، از مزایای تجارت بینالمللی نیز بهرهمند شود.
بر اساس آخرین آمار سازمان جهانی گمرک (WCO)، آمریکای شمالی با سهم ۴۱.۸ درصدی از بازار، در سال ۲۰۲۴ پیشتاز بازار اسکنرها بوده است. با این حال، پیشبینی میشود که منطقه آسیا و اقیانوسیه (AP) در دورههای آتی، به دلیل ظهور اقتصادهای نوظهوری مانند چین و هند، سریعترین نرخ رشد را تجربه کند.
اسکنرها در انواع مختلفی از جمله ثابت، قابلجابهجایی، سیار و چمدانی موجود هستند و مدلهایی نیز برای استفاده در راهآهن و پالت پلاستیکی فرودگاهی طراحی شدهاند. در این میان، اسکنرهای کامیونی و کانتینری از اهمیت ویژهای برخوردارند و اسکن با اشعه ایکس (X-Ray) به عنوان پرکاربردترین روش شناخته میشود. در حال حاضر، حدود ۶۰ درصد از سهم بازار به اسکنرهای اشعه ایکس ثابت و قابلجابهجایی و ۴۰ درصد به اسکنرهای سیار اختصاص دارد. محبوبیت اسکنرهای سیار به دلیل زمان اندک مورد نیاز برای آمادهسازی و عملیاتی شدن و هزینه اولیه کمتر، رو به افزایش است. این اسکنرها را میتوان با توجه به ترافیک و نیاز گمرکات جابهجا کرد و در مواقع حساس در جادهها برای شناسایی مواد مخدر و تجهیزات مخرب در انواع خودروها مورد استفاده قرار داد.
در نسل جدید این دستگاهها، ادغام هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین (ML) برای تجزیهوتحلیل هرچه قویتر دادهها، دقت اسکن را بهبود بخشیده و احتمال خطای انسانی را کاهش میدهد. استفاده از هوش مصنوعی با کاهش هزینههای عملیاتی و ارائه تصاویر و تحلیلهای کاربردی، یک سیستم غربالگری دقیقتر، کارآمدتر و قویتری را ایجاد میکند.
با توجه به سهم ۲۷.۸ درصدی حملونقل زمینی و ۵۲ درصدی حملونقل دریایی در کل ارزش کالاهای معامله شده در جهان، ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی منحصربهفرد خود میتواند با تسهیل تجارت از طریق اسکنرها و سامانههای مرتبط، علاوه بر ترانزیت بینالمللی، به بهبود کسبوکارها و زنجیره تأمین محصولات نیز کمک کند. ایجاد یک کلانداده با استفاده از سیستم خودکار کنترل وزن و ابعاد خودرو، ثبت خودکار پلاک و کد کانتینر، سیستم نظارت تصویری، اطلاعات اسکنرها و اظهارنامهها میتواند نقش مهمی در بهبود تجارت ایفا کند. همچنین، استفاده از مهر و اظهارنامه الکترونیکی در ترانزیتهای خارجی باعث افزایش سرعت ترخیص خواهد شد.
بنابراین، ایران در گام نخست نیازمند تبدیل امنیت در مرزها به یک اولویت ملی است. اگرچه تجهیز گمرکات و بنادر کشور نیازمند سرمایهگذاری سنگین است، اما دستیابی به امنیت و سلامت اقتصادی در کشور این سرمایهگذاری را توجیهپذیر میکند. استفاده از قراردادهای پیمانکاری نظیر BOT و BOO نیز میتواند این هزینه اولیه را کاهش دهد.
تجهیز گمرکات کشور به دستگاههای ایکس – ری داخلی، از جمله اهداف دولتها در سالهای اخیر بوده است. با این حال، عملکرد تولیدکنندگان داخلی در این زمینه چندان رضایتبخش نبوده است. بر اساس گزارش ارزیابی عملکرد سازمان اداری و استخدامی کشور، از ۱۳ دستگاه ایکس – ری کامیونی و کانتینری مورد نیاز کشور در سال ۱۴۰۳، تنها ۲ دستگاه توسط شرکتهای تولیدکننده داخلی ساخته و تحویل داده شده است. علاوه بر این، کیفیت پایین ساخت و پشتیبانی فنی این دستگاهها نیز به یک مشکل جدی تبدیل شده است، به طوری که تعدادی از دستگاهها بیش از نیمی از سال را خراب و غیرفعال هستند.
دوگانه وابستگی به خارج و تجهیز تمام گمرکات کشور به دستگاههای ایکس – ری و مادونقرمز در مقابل تولید داخل، همواره محل بحث بوده است. با توجه به تحریمها، واردات این دستگاهها با چالشهایی روبرو خواهد شد که باید با مونتاژ یا واردات از کشور ثالث این مسئله را حل کرد. با توجه به محدودیتهای ارزی کشور، ممکن است واردات اسکنرها به کمبود منابع مالی نسبت داده شود. با این حال، اگر سرمایهگذاری در جای درست انجام شود، تجهیز گمرکات کشور باید در صدر فهرست نیازهای کشور قرار گیرد. توجه به این نکته که استفاده از فناوریهای نوین نظارت خودرو و کانتینر از نظر امنیت داخلی و سلامت اقتصادی دیگر یک الزام است نه یک مزیت، میتواند مسیر را به درستی برای مسئولین ما آشکار سازد.
همانطور که قبلاً گفته شد، گمرک تنها متولی این امر نبوده و وزارت راه و شهرسازی، سازمان ملی استاندارد، سازمان بنادر و… از دیگر دستاندرکاران تجهیز گمرکات تلقی میشوند. دکتر سید علی مدنیزاده، کاهش زمان ترخیص، هوشمندسازی و تجهیز گمرکات به دستگاههای آشکارساز را از برنامههای وزارت خود قرار دادهاند.
با توجه به وجود برخی دستگاههای اشعه ایکس کانتینری ساخت داخل در گمرکات کشور که حتی پس از گذشت پنج سال از آغاز بهرهبرداری، به دلیل کیفیت پایین و عدم رعایت استانداردهای لازم، هنوز به صورت رسمی توسط گمرک مورد پذیرش و تحویلگیری قرار نگرفتهاند و همچنین با در نظر گرفتن مواردی مانند عملکرد نامطلوب دستگاه مستقر در گمرک اینچهبرون که به دلیل پشتیبانی ضعیف تولیدکننده، تنها در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲۰۰ روز خرابی را تجربه کرده بود، این سؤال مطرح میشود که به چه علت مجوز واردات نمونههای خارجی باکیفیت و دارای استانداردهای بینالمللی برای رفع این نقیصه مهم امنیتی و اقتصادی صادر نمیشود؟
سیاستگذاران این امر با توجه به تجربه خود موظف به انتخاب یکی از دو مسیر خودکفایی یا تکیه بر واردات هستند. در صورت تصمیم به ادامه مسیر فعلی، دولت باید راهبرد اصلی خود را بر محور «تحول بنیادین در صنعت داخلی» با اتخاذ سیاستهای حمایتی هدفمند متمرکز کند تا ضمن ارتقای کیفی تولیدکنندگان، چالشهای امنیتی ناشی از وابستگی به فناوری خارجی را کاهش دهد. این امر علاوه بر شناخت توان واقعی تولیدکنندگان داخلی، نیازمند تعهد تولیدکنندگان نسبت به کیفیت، تیراژ و پشتیبانی فنی دستگاهها نیز هست. مسیر دیگر تمرکز بر واردات دستگاههای ایکس – ری خارجی است که با خرید یا مونتاژ این دستگاهها، در مدتزمان کوتاهی میتوان تمام گمرکات کشور را تجهیز کرد. با این حال، تجربه غیرفعالشدن دستهجمعی دستگاههای وارداتی در ساعات مشخص، نگرانیهای امنیتی زیادی را به همراه داشته است.
این چالشها در حالی مطرح میشود که این نواقص گسترده، علاوه بر ایجاد اختلال در فرایند ترخیص کالا و افزایش زمان توقف کانتینرها، میتواند منجر به نقص در کنترل و بازرسی دقیق محمولهها و تهدید امنیت ملی و اقتصادی کشور شود.
منبع: خبرگزاری مهر
